ზვართნოცის ტაძარი

ზვართნოცის ტაძარი ( სიტყვასიტყვით: „აღდგომის/სიცოცხლისუნარიანობის/სიხარულის ადგილი“) არის შუა საუკუნეების სომხური საკათედრო ტაძარი, რომელიც მდებარეობს ვაღარშაპატის (ეჩმიაძინის) მახლობლად, სომხეთში. VII საუკუნეში აგებული ტაძარი, რომელიც ამჟამად ნანგრევებადაა ქცეული, გამოირჩეოდა თავისი წრიული გარე სტრუქტურით (რაც უნიკალურია შუა საუკუნეების სომხური არქიტექტურისთვის) და შიდა ბურჯების სისტემით, რომლებიც საყრდენს უქმნიდა გუმბათით დაგვირგვინებულ მრავალსართულიან ნაგებობას.

ისტორია

ზვართნოცი აშენდა არაბთა პირველი მუსლიმური თავდასხმების პერიოდში, რომელთა მიზანიც ბიზანტიისა და სასანიდური სომხეთის ტერიტორიების ხელში ჩაგდება და დაპყრობა იყო. საკათედრო ტაძრის მშენებლობა დაიწყო 643 წელს, კათოლიკოს ნერსეს III მშენებლის (შინოღი) ხელმძღვანელობით. წმინდა გრიგოლის სახელზე ნაკურთხი ტაძარი აიგო იმ ადგილას, სადაც, გადმოცემის თანახმად, მეფე თრდატ III-ისა და გრიგოლ განმანათლებლის შეხვედრა შედგა. შუა საუკუნეების სომეხი ისტორიკოსის, მოვსეს კალანკატუაცის ცნობით, ტაძარი 652 წელს აკურთხეს. 653 წლიდან 659 წლამდე ნერსესი ტაოში იმყოფებოდა, ტაძრის მშენებლობა კი ანასტას აკორაცის მეთაურობით გრძელდებოდა. არაბების მიერ დვინის დაკავებისა და ბიზანტიისა და არაბთა არმიებს შორის ბიზანტიის აღმოსავლეთ საზღვრებზე მზარდი და ინტენსიური ომების შემდეგ, ნერსესმა კათოლიკოსის საპატრიარქო რეზიდენცია დვინიდან ზვართნოცში გადაიტანა.

ეკლესიის გარე დიზაინი, რომელიც მოიცავს იონური ვოლუტებით (ხვეულებით) გაფორმებულ კალათისებრ კაპიტელებს, არწივის გამოსახულებიან კაპიტელებსა და ვაზის ყლორტების ორნამენტიან ფრიზებს, სირიული და ჩრდილოეთ მესოპოტამიური არქიტექტურის გავლენას ააშკარავებს.

ზვართნოცი 320 წლის განმავლობაში იდგა, ვიდრე X საუკუნეში ჩამოინგრეოდა; იმ დროისთვის, როდესაც XI საუკუნის ისტორიკოსი სტეფანოს ტარონეცი (ასოღიკი) თავის „მსოფლიო ისტორიაში“ ამ ეკლესიას ახსენებს, საკათედრო ტაძარი უკვე ნანგრევებად იყო ქცეული. მისი ჩამონგრევის ზუსტი მიზეზი დღემდე კამათის საგანია, თუმცა უმეტესობა ორ ძირითად თეორიას ემხრობა: ძლიერ მიწისძვრას ან არაბთა განმეორებითი თავდასხმებით გამოწვეულ ნგრევას.

ყველაზე გავრცელებული ვერსია მიწისძვრით გამოწვეული ნგრევაა, მიუხედავად იმისა, რომ ნაგებობა საინჟინრო თვალსაზრისით კარგად იყო გათვლილი და 1000 წელზე (ქრისტეს მეორედ მოსვლის სავარაუდო თარიღზე) იყო გათვლილი. გათხრებისას აღმოჩენილია დიდი ხანძრის კვალი, რაც შესაძლოა ეკლესიის განადგურების ადრეულ მცდელობაზე მიუთითებდეს, თუმცა თავად მშენებლობისას ხსნარის შესაკვრელად ობსიდიანისა და კირის გამოწვასაც იყენებდნენ (აგურისებრ სიმყარემდე მისაყვანად), ხოლო 1893 წლის არქეოლოგიური კამპანიის დროს ნანგრევების გასაწმენდად ცეცხლსა და ასაფეთქებელ ნივთიერებებსაც მიმართავდნენ. X საუკუნის ბოლო ათწლეულში, გაგიკ I ბაგრატუნის მმართველობისას, არქიტექტორმა თრდატმა ქალაქ ანისში ააგო ამ ტაძრის ზუსტი ასლი. სტეფანოს ტარონეცი სწორედ ზვართნოცს გულისხმობდა, როდესაც აღწერდა ეკლესიას, რომელიც გაგიკ I-მა გახსნა, როგორც „დიდებული ნაგებობა ვაღარშაპატში, იმავე წმინდანის სახელზე აგებული, რომელიც მანამდე ნანგრევებად იყო ქცეული“.

არქეოლოგიური გათხრები

ზვართნოცის შემორჩენილი ნანგრევები XX საუკუნის დასაწყისში აღმოაჩინეს. ტერიტორია 1901-1907 წლებში ხაჩიკ ვარდაპეტ დადიანის ხელმძღვანელობით გაითხარა, რის შედეგადაც გამოვლინდა საკათედრო ტაძრის საძირკველი, კათოლიკოსის სასახლის ნაშთები და ღვინის მარანი. გათხრებმა ასევე აჩვენა, რომ ზვართნოცი აღმართული იყო იმ ნაგებობების ნაშთებზე, რომლებიც ურარტუს მეფის, რუსა II-ის მმართველობის პერიოდით თარიღდებოდა.

საკათედრო ტაძარი დაპროექტებული იყო ცენტრალურ-გუმბათოვანი, გარშემოსავლელიანი ტეტრაკონქის გეგმით. მოზაიკით გაფორმებული ეკლესიის ინტერიერი ბერძნული ჯვრის ფორმით (ტეტრაკონქი) იყო ნაგები, რომელსაც გარშემო დერეფანი (ნავი) უვლიდა, ხოლო გარედან ნაგებობა 32-გვერდა მრავალკუთხედს წარმოადგენდა, რომელიც შორიდან წრიული ფორმის ჩანდა.

ბევრი მკვლევარი ემხრობა არქიტექტორ თოროს თორამანიანის მიერ 1905 წელს შემოთავაზებულ რეკონსტრუქციის მოდელს, რომელიც თავდაპირველ გათხრებზე მუშაობდა და მიიჩნევდა, რომ შენობა სამსართულიანი იყო.