საირხის ნაქალაქარი

საირხის ნაქალაქარი იმერეთის მხარეში, საჩხერის მუნიციპალიტეტის სოფელ საირხეში მდებარეობს. იგი მრავალფენიანი არქეოლოგიური ძეგლია და ძვ.წ. VIII-I საუკუნეებს მოიცავს. ნაქალაქარი განლაგებულია 15 ბორცვზე, 70 ჰა ფართობზე. დღესდღეობით მთლიანად გათხრილი და შესწავლილია საბადურისა და სახოველის გორები, ნაწილობრივ - წყაროსთავის და ვეშაპიძის გორები. ნაქალაქარის ტერიტორიაზე გამოვლინდა ნამოსახლარი, სამაროვნები, საკულტო ტაძრის სვეტის ულამაზესი ბაზისი, ძვირფასი სამკაულები, კერამიკა და სხვა მრავალფეროვანი არქეოლოგიური მასალა. ჯ. ნადირაძე, გ. ლორთქიფანიძე და გ. ყიფიანი, ფირობენ, რომ საირხე პტოლემაიოსთან ნახსენები „სარაკე“ შეიძლება იყოს, მ. ინაძე კი მიიჩნევს, რომ საირხის ნაქალაქარი გაიგივებული უნდა იქნას სტრაბონისეულ „ფრიქსეპოლის-იდეესასთან“. ჯ. ნადირაძის აზრით, ადრეანტიკურ ხანაში საირხე ტერიტორიულ პრინციპებზე შექმნილი ადმინისტრაციული ერთეულია, რომელიც სამეფო ხელისუფლებას დამორჩილებულ საგამგეო ქალაქს წარმოადგენს. ქალაქის სათავეში ადგილობრივი არისტოკრატიის წარმომადგენელი დგას, რომელიც სამეფო ხელისუფლებამ ადმინისტრაციული უფლებებით აღჭურვა და თავის მოხელედ აქცია. ძვ.წ. III-I საუკუნეებში იგი განაგრძობს არსებობას, როგორც იბერიის სახელმწიფოს ერთ-ერთი პროვინციის ადმინისტრაციულ-პოლიტიკური ცენტრი. ზ. ბრაგვაძე ფიქრობს, რომ ძვ.წ. V-IV საუკუნეებში საირხე კოლხეთის სამეფოს ერთ-ერთი ადმინისტრაციული ერთეულის - სკეპტუხიის ცენტრი იყო. საირხის ქვეყნის ადგილობრივი გვაროვნული არისტოკრატია ადმინისტრაციული ფუნქციებით უნდა ყოფილიყო აღჭურვილი. ფარნავაზის ექსპანსიის აქტიური დასაწყისი უნდა განხორციელებულიყო ძვ.წ. 279 წლის შემდეგ ხანაში. ძვ.წ. II ს-ში ის, როგორც ჩანს კვლავ ინარჩუნებს ფარნავაზის მიერ შექმნილი საგამგეო ერთეულის ცენტრალური ქალაქის ფუნქციას. ძვ.წ. II-I საუკუნეებიდან კი იგი გვევლინება, როგორც ყვირილის ხეობის რიგითი დასახლებული პუნქტი.