ვალეს ღვთისმშობლის ეკლესია

ვალეს ღვთისმშობლის ეკლესია სამცხე-ჯავახეთის მხარეში, ახალციხის მუნიციპალიტეტში, ქალაქ ვალეში მდებარეობს. ძეგლი X საუკუნით თარიღდება. ეკლესია სახეცვლილი სახითაა მოღწეული. ის თავიდან გუმბათოვანი ნაგებობა ყოფილა, დროთა განმავლობაში მისი გუმბათი და კამარები ჩამოიქცა, 1561–1564 წლებში კი შენობა უგუმბათოდ აღუდგენიათ. ვალეს ღვთისმშობლის ეკლესია დღესდღეობით სამნავიანი ბაზილიკაა. ეკლესიას ორი შესასვლელი აქვს - სამხრეთითა და დასავლეთით. ყურადღებას იქცევს ტაძრის დახვეწილი მორთულობა. აღსანიშნავია დასავლესის შესასვლელის მდიდარი მორთულობა, რომელიც X საუკუნის ხელოვნების მნიშვნელოვანი ნიმუშია: შესასვლელის თავზე უზარმაზარი სწორკუთხა ქვაა, რომელზეც ერთმანეთისკენ მიმართული ორი მხედარია გამოკვეთილი (სავარაუდოდ წმ. გიორგი და წმ. დიმიტრი). ამ ქვის ზემოთ ჩუქურთმათა კონცენტრული არშიებია. შესასვლელის საერთო ჩარჩო კედლის სვეტებზე დაბჯენილი მოჩუქურთმებული თაღია. ეს რთული და მრავალფეროვანი მორთულობა ოსტატურადაა შემუშავებული ხუროთმოძღვრის მიერ, მაღალია შესრულების ხარისხიც. მორთულობაში საყურადღებოა კარნიზის კუთხის ქვებიც, რომლებზედაც სხვადასხვა რელიეფებია გამოსახული. ტაძრის შიგნით ორი ბოძი სივრცეს სამ ნაწილად ჰყოფს, შუა ნაწილი უფრო ფართოა, ვიდრე გვერდის ნავები. წინათ გუმბათი ამ ბოძებსა და საკურთხევლის კედლის შვერილ კუთხეებს ეყრდნობოდა. შესამჩნევია, რომ ბოძები შეკეთებულია, ისინი არათანაბარი ზომისაა და უსწორმასწორო. შეცვლილია სვეტებზე დაყრდნობილი თაღებიც. ეს ცვლილებები XVI საუკუნის რეკონსტრუქციის შედეგია. სამხრეთის ბოძზე ამოკვეთილია წარწერა, რომელიც მოგვითხრობს ქაიხოსრო ათაბაგის მეუღლის დედისიმედის მიერ ძეგლის შეკეთების ამბავს. წარწერაში მოხსენებული არიან სხვადასხვა წყაროებიდან ცნობილი პირებიც.