ნახიდურის დარბაზული ეკლესია

ნახიდურის (ცურტავის) X-XI საუკუნეების დარბაზული ეკლესია მდებარეობს თანამედროვე სოფელ ნახიდურის ტერიტორიაზე, ბოლნისის მუნიციპალიტეტში, ქვემო ქართლის მხარეში.

ნახიდურის ეკლესიის შესახებ ბევრი რამ ცნობილი არ არის, ის სხვადასხვა სამთავრობო თუ კერძო ინტერნეტ, ბეჭდურ მასალებში სხვადასხვა სახელით მოიხსენიება, კერძოდ აღნიშნული სოფელი და შესაბამისად ეს ეკლესია შეიძლება იწოდებოდეს როგორც ნახიდურის, ცურტავის თუ არუხლო/არახლოს სახელით.

სახელი „არუხლო“ ამ პუნქტს XVIII ს-ში აქ დასახლებულმა თურქულენოვანმა ტომებმა უწოდეს (ბერძენიშვილი). წყაროებში ხშირად არუხლო „არახლო-არუხლუს“ ფორმით იხსენიება. სახელწოდება „ნახიდური“ XII ს-დან არის ცნობილი მდ. ხრამზე გადებული ხიდის დანგრევის შემდეგ. ნახიდური, მდ. ხრამის მარჯვენა და მარცხენა ნაპირზე მდებარე ორი სოფლის – ახლანდელ არუხლოსა და ქოლაგირის ადგილზე მდებარეობდა. გამოთქმულია მოსაზრება გაჩიანისა და ნახიდურის იგივეობის შესახებ (მელიქსეთ-ბეგი). ნახიდურის, „ნახიტირის“ სახელით მდ. ქციასაც იხსენიებენ (გიულდენშტედტი).

1118 წ. თურქებთან სალაშქროდ მიმავალი დავით აღმაშენებელი (1089-1125) ნახიდურში შეჩერებულა (ქც 1: 334,17). 1295 წ. დავით VIII-მ (1293-1313) ყაზან-ყაენის (1295-1304) მოთხოვნით ნახიდურში გადასცა მონღოლებს მასთან შეხიზნული თუქალ ნოინი და მისი შვილი (ქც 2: 299,18). 1407 წ. გიორგი VIII (1393-1407) ნახიდურთან დაიღუპა თურქების (შავბატკნიანთა) ერთ-ერთი შემოსევისას (ქც 4: 276,სქ.1). 1599 წ. სიმონ I-მა (1556-1600) იერიში მიიტანა ნახიდურთან დაბანაკებულ ოსმალებზე. XVI ს-ში, ქართლის სამეფოს სადროშოდ დაყოფის შემდეგ, ნახიდური ჯერ „საბარათიანოში“, ხოლო შემდეგ „საორბელოში“ შედიოდა. 1646 წ. როსტომ მეფემ (1632-1658) ნახიდურის მოურავად ბეჟან ყარჩიღასაშვილი დანიშნა. 1696 წ. ნახიდურის და ქოლაგირის მოურავობა ერეკლე I-მა (1703-1709) პაპუა ორბელიშვილსა და მის ძმებს უბოძა. 1721 წ. აღწერით ნახიდურში 5 მებატონე, 27 გამომღები და 7 ბოგანო ყმა ითვლებოდა. ნახიდური მეფის დომენად მიიჩნეოდა. ვახტანგ VI-მ (1716-1724) ნახიდურიდან რუ გაიყვანა ხუნანის მოსარწყავად. 1736 წ. არუხლო სამემკვიდრეოდ მოურავ ანდრონიკაშვილს გადაეცა. 1787 წ. სახელწოდება „ნახიდური“ უკანასკნელად იხსენიება ამიერიდან ეს პუნქტი „არუხლოს“ სახელითაა ცნობილი.

არუხლოს მახლობლად, მდ. ხრამის მარჯვენა ნაპირზე არხის გაყვანისას აღმოჩნდა თიხის ქილაში შენახული მონეტათა განძი (ვერცხლის – 24, ყაანური და ჰულაგუიდური). მონეტები თარიღდება XII-XIV სს-ით (სინაურიძე).