ბაიები

ბაიები კლდეში ნაკვეთი კომპლექსია, რომელიც სამცხე-ჯავახეთის მხარეში, ახალციხის მუნიციპალიტეტში, სოფელ წყორძის მახლობლად მდებარეობს. კომპლექსი XII-XIII საუკუნეებით თარიღდება და გალავნისგან, ორი ერთმანეთის გვერდით მდგომი ერთნავიანი ეკლესიისაგან, გამოქვაბული - სალოცავისა და გვირაბისგან შედგება. კლდეებში სადგომთა ამოკვეთა საქართველოში ძველთაგანვე იყო გავრცელებული. ბაიები ზომით დიდად ჩამოუვარდება ისეთ მასშტაბურ კომპექსებს, როგორიცაა უფლისციხე და ვარძია, თუმცა ის ძალიან საინტერესო ძეგლია. ერთი ეკლესია უფრო დაბალია, მეორე კი - უფრო მარალი და ვრცელი. გარედან ეკლესიების მხოლოდ სამხრეთი კედლები ჩანს. პატარა ეკლესია მთლიანად თლილი ქვითაა ნაგები. დიდ ეკლესიაში ქვის მხოლოდ სამხრეთისა და ჩრდილოეთის კედლები და კამარაა, დასავლეთის კედლის დიდი ნაწილი და საკურთხეველი კი კლდეშია გამოკვეთილი. ტაძრებს გარედან კარგად მოჩუქურთმებული ლავგარდანი აქვს. ეკლესიების ქვეშ ორ სართულად განლაგებული სადგომებია, ხოლო დიდი სამლოცველოდან კლდეში ამოკვეთილი გასაძრომი და სამალავები იწყება. გალავანში შესასვლელი კარი ერთი დიდი გათლილი ლოდისგანაა გამოკვეთილი, კარის შუაში სათვალთვალო ხვრელია ამოჭრილი. დიდ ეკლესიაში შეინიშნება მოხატულობის კვალი. მესხეთის მოსახლეობა საუკუნეთა მანძილზე შევიწროვებული იყო მოძალადე თურქეთის მიერ, ამიტომაც ამ მხარეში განსაკუთრებით ბუნებრივი და დამახასაითებელია ამგვარი სიმაგრეები საიდუმლო სამალავებითა და გასასვლელებით.