გეღარდის მონასტერი

გეღარდი (სომხურად: Գեղարդ, სიტყვასიტყვით: „შუბი“) არის შუა საუკუნეების სამონასტრო კომპლექსი სომხეთში, კოტაიქის პროვინციაში. ის ნაწილობრივ გამოკვეთილია კლდეებით გარშემორტყმული მიმდებარე მთის მასივში და შეტანილია იუნესკოს (UNESCO) მსოფლიო მემკვიდრეობის სიაში გაძლიერებული დაცვის სტატუსით.

მიუხედავად იმისა, რომ მთავარი ტაძარი 1215 წელს აშენდა, თავად მონასტერი IV საუკუნეში დააარსა გრიგოლ განმანათლებელმა, გამოქვაბულში არსებული წმინდა წყაროს ადგილას. ამის გამო, მონასტერს თავდაპირველად ეწოდებოდა აირი ვანქი (Այրիվանք), რაც „კლდეში ნაკვეთ მონასტერს“ ნიშნავს. სახელი, რომლითაც დღეს მონასტერია ცნობილი — გეღარდი, ან უფრო სრულად გეღარდავანქი (Գեղարդավանք — „შუბის მონასტერი“), უკავშირდება იმ შუბს, რომლითაც ჯვარცმისას იესო დაჭრეს. გადმოცემის თანახმად, ეს შუბი სომხეთში მოციქულმა იუდამ (რომელსაც აქ თადეოზს უწოდებენ) ჩამოიტანა და მრავალ სხვა სიწმინდესთან ერთად აქ ინახებოდა. ამჟამად იგი ეჩმიაძინის საგანძურშია გამოფენილი.

მონასტრის გარშემომდებარე შთამბეჭდავი, მაღალი კლდეები მდინარე აზატის ხეობის ნაწილია და მონასტერთან ერთად შესულია მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლთა სიაში. სამონასტრო კომპლექსის ზოგიერთი ეკლესია მთლიანად კლდეშია გამოკვეთილი, ზოგი უბრალო გამოქვაბულს წააგავს, სხვები კი დახვეწილი ნაგებობებია — არქიტექტურულად რთული გარე კედლებითა და კლდის სიღრმეში განთავსებული დარბაზებით. ეს სინთეზი, მრავალრიცხოვან ამოკვეთილ თუ ცალკე მდგომ ხაჩკარებთან (ქვაჯვარედინებთან) ერთად, უნიკალურ სანახაობას ქმნის და სომხეთში ერთ-ერთი ყველაზე პოპულარული ტურისტული ადგილია.

აირი ვანქის თავდაპირველი ნაგებობებიდან არაფერი შემორჩენილა. IV, VIII და X საუკუნეების სომეხი ისტორიკოსების ცნობით, საკულტო ნაგებობების გარდა, მონასტერში იყო კეთილმოწყობილი საცხოვრებელი და დამხმარე სათავსები. 923 წელს მონასტერი ძლიერ დააზარალა ნასრმა, არაბთა ხალიფის ნაცვალმა სომხეთში, რომელმაც გაძარცვა მისი ძვირფასი ქონება (მათ შორის უნიკალური ხელნაწერები) და გადაწვა დიდებული სამონასტრო ნაგებობები. კომპლექსს არც მიწისძვრებმა დააკლო ხელი.

მიუხედავად იმისა, რომ აქ გვხვდება 1160-იანი წლებით დათარიღებული წარწერები, მთავარი ეკლესია 1215 წელს აშენდა ძმების — ზაქარე და ივანე მხარგრძელების (საქართველოს მეფის თამარის მხედართმთავრების) მფარველობით, რომლებმაც სომხეთის უდიდესი ნაწილი თურქებისგან გაათავისუფლეს. გავითი (სომხური კარიბჭე/ჟამატუნი), რომელიც ნაწილობრივ ცალკე დგას და ნაწილობრივ კლდეშია გამოკვეთილი, 1225 წლამდე პერიოდით თარიღდება. კლდეში გამოკვეთილი სამლოცველოების სერია კი XIII საუკუნის შუა ხანებს მიეკუთვნება, მას შემდეგ, რაც მონასტერი მხარგრძელების ვასალმა და პროშიანთა სამთავროს დამაარსებელმა, უფლისწულმა პროშ ხაღბაკიანმა შეისყიდა.

მოკლე დროში პროშიანებმა გამოკვეთეს ის კლდის ნაგებობები, რომლებმაც გეღარდს დამსახურებული დიდება მოუტანეს, გავითის ჩრდილო-აღმოსავლეთიდან შესასვლელი დარბაზი 1283 წელს უფლისწულ პროშ ხაღბაკიანის აკლდამად იქცა. მომიჯნავე დარბაზის კლდეზე ამოკვეთილია პროშიანთა საგვარეულო გერბი: არწივი, რომელსაც კლანჭებში კრავი უჭირავს. გავითის დასავლეთით მდებარე კიბეს მივყავართ 1288 წელს პაპაქ პროშიანისა და მისი მეუღლის, რუზუკანისთვის კლდეში გამოკვეთილ საძვალემდე. XIII საუკუნეში პროშიანმა მთავრებმა გეღარდი სარწყავი სისტემით უზრუნველყვეს. ამ პერიოდში მას ასევე უწოდებდნენ „შვიდი ეკლესიის მონასტერს“ და „ორმოცი საკურთხევლის მონასტერს“. რუსეთის მიერ რეგიონის დაპყრობამდე მონასტერი დაცარიელებული იყო და მის მთავარ ტაძარს ზამთარში ყარაპაპახი მომთაბარეები საქონლის შესაფარებლად იყენებდნენ, ვიდრე აქ ეჩმიაძინიდან რამდენიმე ბერი ხელახლა არ დასახლდა.

გეღარდი განსაკუთრებით ცნობილი იყო აქ დაცული სიწმინდეების გამო. მათ შორის უპირველესი იყო ქრისტეს ფერდში ნაძგერები შუბი, რომელიც, გადმოცემით, თადეოზ მოციქულმა ჩამოიტანა. სწორედ აქედან მომდინარეობს მისი ამჟამინდელი სახელი — გეღარდავანქი, რომელიც პირველად 1250 წლის დოკუმენტშია მოხსენიებული. XII საუკუნეში მონასტერს შესწირეს ანდრია და იოანე მოციქულების ნაწილები, რასაც საუკუნეების მანძილზე მორწმუნეების მხრიდან მიწების, ფულისა და ხელნაწერების მრავალრიცხოვანი შემოწირულობები მოჰყვა. XIII საუკუნეში ერთ-ერთ კლდის სენაკში ცხოვრობდა ცნობილი სომეხი ისტორიკოსი მხითარ აირიუანეცი.

დასავლეთის მთავარ შესასვლელთან მიახლოებისას, ფერდობზე პატარა გამოქვაბულები, სამლოცველოები და ნაკვეთები გვხვდება. უშუალოდ შესასვლელის წინ, კლდეში არის პატარა თაროები, სადაც ტურისტები და მომლოცველები კენჭების შეგდებას ცდილობენ სურვილების ასასრულებლად. ეზოს შესასვლელთანვე გვხვდება XII-XIII საუკუნეების გალავანი, რომელიც კომპლექსს სამი მხრიდან იცავს, ხოლო მეოთხე მხარეს ბუნებრივი კედელი — კლდეები აკრავს.

ცნობილია, რომ ბერების უმეტესობა გალავნის გარეთ, კლდეში გამოკვეთილ სენაკებში ცხოვრობდა, რომლებიც მარტივ სამლოცველოებთან ერთად დღემდეა შემორჩენილი. კლდის ზედაპირებზე ყველგან გვხვდება რელიეფურად ამოკვეთილი დახვეწილი ხაჩკარები.

მიუხედავად 1160-იანი წლების წარწერებისა, მთავარი ტაძარი 1215 წელს აშენდა თამარ მეფის მხედართმთავრების — ძმებ ზაქარია და ივანე მხარგრძელების ხელშეწყობით.

ეს არის კომპლექსის ცენტრალური ტაძარი და ძირითადად ტრადიციულ სტილშია ნაგები. ეკლესია მიდგმულია მთაზე. მისი გეგმა წარმოადგენს კვადრატში ჩაწერილ თანაბარმკლავიან ჯვარს, რომელიც კვადრატულ ბაზისზე დაყრდნობილი გუმბათითაა გადახურული. კუთხეებში განთავსებულია მცირე ზომის, კამაროვანი ორსართულიანი სამლოცველოები, რომელთა საფეხურებიც კედლიდანაა გამოშვერილი. შიდა კედლებზე მრავალი წარწერაა შემოწირულობების შესახებ.

ტაძრის სამხრეთ ფასადს აქვს დახვეწილი ჩუქურთმებით მორთული პორტალი (შესასვლელი). ტიმპანი გაფორმებულია ბროწეულის ხეების გამოსახულებით და ვაზის ფოთლებისა და მტევნების ორნამენტებით. თაღსა და გარე ჩარჩოს შორის მტრედების ფიგურებია მოთავსებული, რომელთა თავებიც პორტალის ღერძისკენაა მიბრუნებული. პორტალის ზემოთ ამოკვეთილია ხარზე თავდამსხმელი ლომი, რაც თავადის ძალაუფლების სიმბოლოა. გუმბათის ყელის თაღოვანი ნაწილი კი შემკულია ჩიტების, ადამიანის ნიღბების, ცხოველთა თავების, სხვადასხვა როზეტებისა და დოქების დეტალური რელიეფებით.

სენაკი, გავითი (1215-1225 წწ.)

მთავარი ტაძრის დასავლეთით მდებარეობს კლდეზე მიდგმული სამკვეთლო — სომხური გავითი (ნარტექსი), რომელიც 1215-1225 წლებში აშენდა და მთავარ ეკლესიას უკავშირდება. ცენტრში აღმართული ოთხი მასიური სვეტი იჭერს ქვის სახურავს, რომლის ცენტრშიც დატანილია ღიობი სინათლისთვის. სვეტების განლაგებით მიღებული გვერდითი სივრცეები სხვადასხვანაირადაა გადახურული, ხოლო ცენტრალური ნაწილი დაგვირგვინებულია სტალაქტიტური გუმბათით, რაც ამ ტექნიკის საუკეთესო ნიმუშია მთელ სომხეთში. მიიჩნევენ, რომ სინათლის ღიობის მქონე „სტალაქტიტური კამარის“ ეს სტილი ისლამური არქიტექტურის მუკარნასისგან მომდინარეობს, რომელიც სომხეთში XI საუკუნიდან დამკვიდრდა. გავითი გამოიყენებოდა სწავლებისა და შეკრებებისათვის, ასევე მომლოცველთა მისაღებად.

კლდეში გამოკვეთილი ეკლესია წყაროთი (დაახლ. 1240 წ.)

კლდეში ნაკვეთი პირველი დარბაზი, ავაზანი (აუზი), რომელიც გავითის ჩრდილო-დასავლეთით მდებარეობს, 1240-იან წლებში ძველ გამოქვაბულში, წყაროს ადგილას გამოკვეთეს. იგი აშენდა ივანეს ძის და ზაქარია მხარგრძელის ძმისშვილის — ავაგის მმართველობისას. კედელზე არსებული წარწერა „მოიხსენიეთ არქიმანდრიტი გალძაგი“ მიუთითებს ამ გამოქვაბულების ხუროთმოძღვრის ვინაობაზე.

მთავარი ჟამატუნი (1283 წ.)

მას შემდეგ, რაც პროშ ხაღბაკიანმა მონასტერი მხარგრძელებისგან შეისყიდა, ის პროშიანთა საგვარეულო მონასტრად და საძვალედ აქცია. ავაზანის აღმოსავლეთით მდებარე ღვთისმშობლის (ასტვაწაწინ) მეორე კლდის ეკლესია და საძვალე 1283 წელს გამოიკვეთა, სავარაუდოდ, კვლავ გალძაგის მიერ. მათთან მოხვედრაც გავითიდანაა შესაძლებელი. „მთავარი ჟამატუნი“ არის კლდეში ნაკვეთი, თითქმის კვადრატული ფორმის დარბაზი, რომლის კედლებზეც ღრმა რელიეფებია დატანილი. განსაკუთრებით საინტერესოა ჩრდილოეთ კედელზე, თაღების ზემოთ არსებული პრიმიტიული მაღალი რელიეფი: ცენტრში გამოსახულია ვერძის თავი, რომელსაც ხახაში ჯაჭვი უჭირავს; ეს ჯაჭვი შემოხვეულია ორი ლომის კისერზე, რომელთაც თავები მნახველისკენ აქვთ მიბრუნებული. ლომების კუდის ბოლოების ნაცვლად ზემოთ აზიდული დრაკონის თავებია გამოსახული, რაც ჯერ კიდევ წარმართული დროიდან მომდინარე სიმბოლიკაა. ლომებს შორის და ჯაჭვის ქვემოთ გამოსახულია ფრთებგაშლილი არწივი კლანჭებში მოქცეული კრავით — ეს, სავარაუდოდ, პროშიანი მთავრების საგვარეულო გერბია.

პროშიანების სამლოცველო (1283 წ.)

კლდეში ნაკვეთი საძვალე გზას უხსნის კლდეში გამოკვეთილ მეორე ეკლესიას — „პროშიანების სამლოცველოს“ (ღვთისმშობლის ეკლესიას). წარწერის მიხედვით, ეს ეკლესია 1283 წელს აშენდა უფლისწულ პროშის შემოწირულობით. მას ჯვარედინი გეგმა აქვს, კუთხეები მომრგვალებულია, ხოლო გუმბათის ყელი გაფორმებულია ნახევარსვეტებით, რომლებიც ენაცვლება ცრუ ფანჯრებს. კედლები მორთულია ცხოველების, მეომრების, ჯვრებისა და მცენარეული მოტივების რელიეფებით. საკურთხევლის კიბის ძირში თხის რეალისტური გამოსახულებაა, ხოლო საკურთხევლის აფსიდის მარცხნივ, ხაჩკარზე, მამაკაცის ფიგურაა დატანილი, რომელსაც მარჯვენა ხელში კვერთხი უჭირავს — სავარაუდოდ, ეს თავად ეკლესიის დამფუძნებელი, უფლისწული პროშია.

ზედა ჟამატუნი (1288 წ.)

„ზედა ჟამატუნი“ იყო პაპაქ პროშიანისა და მისი მეუღლის, რუზუკანის საძვალე, თუმცა მათი საფლავის ქვები დაკარგულია. ის 1288 წელს გამოიკვეთა მეორე დონეზე, პროშიანთა საძვალის ჩრდილოეთით, სადაც მოხვედრა გარე კიბითაა (გავითის კართან) შესაძლებელი. მისი ფორმაც გავითის სტრუქტურას იმეორებს. აქ დაკრძალულნი არიან მთავრები მერიკი და გრიგორი.

წმინდა გრიგოლის სამლოცველო

წმინდა გრიგოლ განმანათლებლის სამლოცველო (ყოფილი ღვთისმშობლის სამლოცველო), რომელიც 1177 წლამდეა აგებული, გზის თავზე, მონასტრის შესასვლელიდან ასიოდე მეტრის მოშორებით დგას. ის ნაწილობრივაა კლდეში გამოკვეთილი და მის კომპოზიციაზე დიდი გავლენა იქონია აქ მანამდე არსებული გამოქვაბულის ფორმამ. მართკუთხა გეგმისა და ნალისებრი აფსიდის მქონე სამლოცველოს აღმოსავლეთითა და ჩრდილო-აღმოსავლეთით სხვადასხვა დონეზე გამოკვეთილი გასასვლელები და მინაშენები აკრავს. ბათქაშის კვალი და მუქი ფრესკების ნაშთები მოწმობს, რომ სამლოცველოს შიდა კედლები მოხატული ყოფილა. შენობის გარე კედლებსა და მიმდებარე კლდეებზე კი სხვადასხვა ორნამენტიანი ხაჩკარებია ამოკვეთილი.