ზედა ვარძიის დედათა მონასტერი

ზედა ვარძია — XI საუკუნის I ნახევრის ქართული ხუროთმოძღვრების ძეგლი, ღვთისმშობლის ეკლესია სამცხე-ჯავახეთის მხარეში, ასპინძის მუნიციპალიტეტში, ვარძიის ჩრდილო-დასავლეთით 3 კმ-ზე. აღმართულია მთის ფერდობზე, ხელოვნურად შექმნილ ბაქანზე.

ზედა ვარძიის მონასტერი, მტკვრის მარცხენა ნაპირის პატარა და ვიწრო ხეობის ჩამკეტ, მაღალი მთის ძირშია გაშენებული და შედგება ორნავიანი ეკლესიის, კლდეში ნაკვეთი გამოქვაბულებისა და ახლად აგებულ სამონასტრო შენობებისგან. მთის ძირშია აღმართული ეკლესია მტკვრის ამ ხეობის დამასრულებელ, ჟღერად აკორდს წარმოადგენს. ორსაფეხუროვან ცოკოლზე დაფუძნებული ნაგებობა მთის კლდოვანი ფერდის მოსწორებულ ბაქანზეა აგებული და თავისი მოხდენილი იერით მაშინვე იპყრობს მნახველის ყურადღებას. სწორედ ადგილმდებარეობამ (მთის დამრეცი კალთა) განაპირობა მისი აღმოსავლეთი მხარის, რომელიც ხეობას გადაჰყურებს, ხელოვნურ, მაღალ სუბსტრუქციაზე აღმართვა. გამორჩეულია მისი გარე სახეც – ორფერდა სახურავში მომწყვდეული სამნაწილიანი (ორნავიანი ბირთვი სამხრეთი სტოით) სტრუქტურა, თავიდანვე უჩვეულო შთაბეჭდილებას ტოვებს. ქართულ უგუმბათო არქიტექტურისათვის ასეთი იშვიათი გადაწყვეტა ამ შემთხვევაში გამოწვეული იყო საკურთხევლის ორივე მხარეს სამალავების არსებობით. სამი ნაწილის ორქანობა სახურავის ქვეშ მოთავსება გარკვეულწილად თვალისთვის უფრო დამჯდარსა და ტლანქს ხდის ეკლესიის მოცულობას, მაგრამ შენობის აღმოსავლეთი მხარის 3.5 მ-ის სიმაღლის პოსტამენტზე აღმართვა საგრძნობლად ცვლის პროპორციებს და ეკლესიას მეტ სიმსუბუქესა და მოხდენილობას ანიჭებს. ამასვე ემსახურება სახურავის ძალიან დაქანებული კალთებიც. ეკლესია გარედანაც და შიგნიდანაც მოპირკეთებულია შესანიშნავად თლილი საშუალო ზომის ადგილობრივი ანდეზიტის კვადრებით, ძირითადი რიგების ჰორიზონტალობის დაცვით. ე.ი. ქვის სიმაღლე ძეგლის თითქმის მთელ პერიმეტრზე მეტ-ნაკლებად ტოლია, ხოლო წყობა გაცოცხლებულია ქვათა სხვადასხვა სიგანითა და იმ მცირე განსხვავებული კონფიგურაციის მქონე ჩანართები, რომლებიც აკურატულად ჯდება კედლის წყობაში. ზედა ვარძიას მიმზიდველს ხდის მისი კედლების ზედაპირის ფერადოვანი გამაც. აქ გამოყენებული ქვის ფერთა სპექტრი ძალიან ფართეა: დაწყებული მომწვანო-მოყვითალოთი, დამთავრებული – მორუხოთი, რომელიც ინტერიერში ზოგან შავ ელფერსაც იღებს, ასევე გამოყენებულია სხვადასხვა ინტენსიობის შინდისფერი და ნაცრისფერი ქვებიც. ეკლესიის ფასადებიდან საგანგებოდ შემკულია მხოლოდ აღმოსავლეთისა და სამხრეთისა. აღმოსავლეთ ფასადს სამი საპირეშემოვლებული სარკმელი და მოჩუქურთმებული კარნიზი ამკობს. სამხრეთი ფასადი იმპოზანტური და დიდებულია. სწორედ აქედან წარმოებს ეკლესიაში შესვლა. მოხდენილი, მძლავრი, ორნამენტირებული კაპიტელით შემკულ სვეტებიდან გადასროლილ სამთაღედით ვხვდებით სტოაში, რომელიც აღმოსავლეთით ყრუ, უსარკმლო საკურთხევლით სრულდება. სამთაღედის დასავლეთი თაღის საპირისპიროდ განთავსებულია ეკლესიაში შესასვლელი - განიერი, საგანგებოდ მორთული კარი, რომლის ბალავრის ქვაზე, მის ცენტრში გამოსახულ წნული ჯვრის ორთავე მხარეს კიდურყვავილოვანი და მრგვლოვანი ასომთავრულით შესრულებული შესანიშნავი წარწერაა ამოკვეთილი: “დედაო ღმრთისაო, მეოხ ეყავ ერისთავ ერისთავსა ლიპარიტს და შვილთა მისთა დღესა მას საშინელს, რომელმან გულსმოდგინებით აღგიშენა წმინდაი ესე ეკლესიაი, ამენ” წარწერის მიხედვით ეკლესია X-XI საუკუნეების მიჯნაზე იყო აგებული. კიდევ ერთი, შავი საღებავით შესრულებული ასომთავრული წარწერა ამავე კედელზე იყო დაფიქსირებული (ამჟამად აღარ არსებობს), რომლის მიხედვითაც ირკვევა, რომ ეკლესიაზე ჩატარდა დამატებითი სამუშაოები: დასავლეთიდან მიაშენეს კარიბჭე და გამოკვეთეს სამალავი შესასვლელიდან უშუალოდ ორნავიანი ბირთვის მთავარ ნავში ვხვდებით. სივრცე აზიდული და ხალვათია. ინტერიერში, ორ მაღალ ბურჯზე დაფუძნებული სამთაღედი სივრცეს ორ არატოლ ნაწილად ყოფს. ცენტრალური მაღალი და მოხდენილი ნავი აღმოსავლეთით ამაღლებული საკურთხევლით სრულდება. ჩრდილოეთის ნავი ვიწრო, დაბალი და ბნელია. საკურთხევლისა და ნავთაგამყოფი სვეტების იმპოსტები შესანიშნავი კვეთის პლასტიკური ორნამენტით არის დამუშავებული. .