სათხეს ეკლესია (ნინოწმინდა)

სათხეს ეკლესია სამცხე-ჯავახეთში, ნინოწმინდის მუნიციპალიტეტის სოფელ სათხეში მდებარეობს. ეს XI საუკუნის ტაძარია, რომლის ქვის მორთულობა, წარწერები და მოგვიანებით მიშენებული ეკლესია რამდენიმე ისტორიულ ფენას აერთიანებს. ნინოწმინდის სათხე არ უნდა აგვერიოს ბოლნისის მუნიციპალიტეტის იმავე სახელწოდების ეკლესიაში.

ისტორია და მაშენებელი

ტაძრის აშენებას ბაგრატ IV-ის დროინდელ ჯავახეთის ერისთავს, ფარსმან თმოგველს უკავშირებენ და 1065 წლამდე პერიოდით ათარიღებენ. ამის შესახებ სამხრეთის შესასვლელის დღეს დაკარგული ბალავრის ქვის წარწერა მოგვითხრობდა: „ადიდენ ღმერთმან ფარსმან ერისთავთ ერისთავი აეშენა ესე ეკლესიაი სადიდებლად მათდა და მშობელთა მათთა სალოცველად“.

დარბაზი და ფასადები

დარბაზული ეკლესია კარგად გათლილი მოწითალო და მოყვითალო ქვითაა ნაგები. შესასვლელები დასავლეთიდან და სამხრეთიდან ჰქონდა; სამხრეთის კარი მოგვიანებით ამოაშენეს. თავდაპირველად თითო სარკმელი აღმოსავლეთსა და დასავლეთში იყო, ორი კი სამხრეთში. ძველი ღიობებიდან აღმოსავლეთის სარკმელია შემორჩენილი.

აღმოსავლეთის ნახევარწრიულ აფსიდაში ფართო თაღოვანი სარკმელია. მის ორ მხარეს ღრმა, თაღოვანი ნიშები თითქმის იატაკიდან იწყება და სარკმლის შუა სიმაღლემდე აღწევს. კონქი მხრებზე გადაყვანილ თაღს ეყრდნობოდა. გრძივ კედლებს ორი წყვილი ორსაფეხურიანი პილასტრი ანაწევრებს: ქვედა საფეხურის კაპიტელები პროფილირებულია, ზედასი — სადა. ზედა ნაწილებიდან კამარის საბჯენი თაღები გადადიოდა, ქვედა ნაწილებთან კი დეკორატიული კედლის თაღნარია დაკავშირებული. ეკლესიას კამარა და კონქი მთლიანად დაკარგული აქვს.

აღმოსავლეთის სარკმლის საპირეზე პარალელური გრეხილი ლილვები და კონცენტრული წრეების ორნამენტის თაღოვანი ნაწილი შემორჩა; დანარჩენი სარკმლის გაფართოებისას ჩამოჭრეს. ზემოთ ქვის კიდეს მარჯვნივ გახსნილი ნახევარწრეების რელიეფური მწკრივი გასდევს. სხვა სარკმლის საპირე სამხრეთიდან მიშენებული სომხური ეკლესიის აღმოსავლეთის სარკმელშია ხელახლა გამოყენებული: მას სადა ლილვების თაღი და ორნამენტული ბაზისი აქვს.

სამხრეთისა და დასავლეთის კედლებში კარის ძველი მოჩარჩოების ფრაგმენტებია ჩასმული. სამმაგი ჩარჩო სოლისებრი ორნამენტით იწყებოდა, გრეხილი წყვილი ლილვით გრძელდებოდა და ფართო, ორნამენტული სწორკუთხა ზოლით სრულდებოდა. მთავარი მორთულობა, როგორც ჩანს, სამხრეთის ფასადზე იყო თავმოყრილი.

რელიეფი და მოსახსენიებელი წარწერა

შემორჩენილ ბალავრის ქვაზე ღვთისმშობელი ყრმით მსხმოიარე ვაზებს შორისაა გამოსახული — სამოთხის ბაღის სახედ. ჩარჩოს თითოეულ გვერდს განსხვავებული ორნამენტი ამკობს. შიდა არე სამ ნაწილადაა დაყოფილი: კიდეები სადაა, გამოსახულება კი შუაშია მოქცეული.

კარის აღმოსავლეთით XII–XIII საუკუნეების თერთმეტსტრიქონიანი ხუცური წარწერა გიორგი შაზელისძისა და მისი ძეებისათვის დაწესებულ ორდღიან აღაპს აღწერს. მასში ბარბარობა და მეორედ მოსვლის ხსენებაა დასახელებული, ღვინისა და სეფისკვერის სრულად გამოყენება და წირვის დაუკლებლად შესრულებაა მოთხოვნილი. ტექსტი იწყება სიტყვებით: „გიორგი შაზელისძესა და ძეთა მისთა შეუნდვენ ღმერთმან“ და მსახურების დამკლებს საეკლესიო კანონის წინაშე პასუხისმგებლობას აკისრებს.

ეს წარწერა და რელიეფიანი ბალავრი დღეს სამხრეთიდან 1877 წელს მიშენებული სომხური სამოციქულო ეკლესიის ინტერიერშია მოქცეული. ძველ ქართულ ტაძარსა და გვიანდელ ნაგებობას შორის ეს კავშირი სათხეს დათვალიერებისას ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი დეტალია.

მონახულება

მორთულობასა და წარწერებზე დაკვირვებისათვის დრო გამოყავით; დახურულ სივრცეში შესვლა ადგილზე შეათანხმეთ. ნინოწმინდის მხარეში მოგზაურობა განძანის ნათლისმცემლის ეკლესიით, საღამოს ეკლესიითა და ფარავნის ტბით შეგიძლიათ გააგრძელოთ.